Jakość tłumaczenia ukraińskiego a prawo do obrony

Jakość oceniana przez znaczenie wypowiedzi

W postępowaniu karnym przekład ma umożliwiać zrozumienie zarzutu i korzystanie z prawa do obrony. Dyrektywa 2010/64/UE wiąże odpowiednią jakość z rzetelnością postępowania oraz przewiduje możliwość zgłoszenia niewystarczającej jakości zgodnie z procedurą krajową. [2] Ocena konkretnego problemu powinna dotyczyć znaczenia, a nie samego wyboru innego słowa. Istotne jest, czy przekład zachował osobę wykonującą działanie, przedmiot, czas, warunek i zakres wypowiedzi. Różne poprawne sformułowania mogą oddawać ten sam sens, natomiast pominięcie przeczenia może zmienić treść mimo podobnego brzmienia pozostałych wyrazów.

Weryfikacja wymaga powiązania fragmentu źródłowego z jego przekładem. Przy dokumencie warto wskazać stronę i ustęp, a przy tłumaczeniu ustnym datę, rodzaj czynności oraz możliwie dokładny moment wypowiedzi. Należy odróżnić brak słyszalności, nieznajomość terminu, niejednoznaczność tekstu i rzeczywistą rozbieżność znaczeniową. Każdy z tych problemów wymaga innego materiału do sprawdzenia. Jeżeli wątpliwość dotyczy warunku lub wyjątku, porównanie pojedynczego słowa poza zdaniem może być niewystarczające. Potrzebne jest otoczenie pozwalające ustalić, do kogo i w jakiej sytuacji odnosi się sformułowanie.

Sprawdzenie języka, w którym osoba rozumie sprawę

Art. 72 KPK przyznaje bezpłatną pomoc tłumacza oskarżonemu, który nie włada polskim w wystarczającym stopniu. [1] W sprawie Vizgirda przeciwko Słowenii ETPC oceniał niesprawdzenie rzeczywistych możliwości językowych uczestnika. Nie można zastępować takiego ustalenia przypuszczeniem opartym na obywatelstwie lub samym braku wcześniejszej skargi. [4] Dla oceny jakości ważne jest zatem także pytanie, czy osoba rozumie język, w którym otrzymuje pomoc. Przekład poprawny językowo nie spełnia swojej funkcji dla uczestnika, który nie może dostatecznie zrozumieć przekazywanej mu treści.

Potrzebę ukraińskiego można określić w związku z konkretną czynnością i dokumentem. Warto opisać trudność z rozumieniem terminologii, pouczenia lub pytań, nawet jeśli codzienna rozmowa po polsku jest możliwa. Wypowiedź może zawierać kilka zależności prawnych i czasowych, których nie ujawnia znajomość pojedynczych słów. Przy ocenie wcześniejszej czynności przydatne jest wskazanie, co osoba zrozumiała i gdzie powstała niejasność. Takie dane pozwalają odnieść potrzebę językową do rzeczywistej komunikacji, zamiast opierać się na ogólnej deklaracji znajomości albo nieznajomości całego języka.

Pytanie, przeczenie i stopień pewności

W pytaniu znaczenie może wynikać z założenia, ograniczenia czasowego albo negacji. W odpowiedzi równie ważne są określenia stopnia pewności: „widziałem”, „wydaje mi się”, „nie pamiętam” i „dowiedziałem się później” nie opisują tego samego źródła wiedzy. Przekład powinien zachować te różnice. Gdy osoba poprawia wcześniejszą wypowiedź, trzeba odtworzyć przedmiot sprostowania. Jeżeli tłumaczenie skraca wypowiedź, należy sprawdzić, czy zniknięcie elementu zmieniło sens. Weryfikacja może wykazać problem dotyczący jednego warunku, nawet jeśli nazwy osób i główna czynność zostały oddane poprawnie.

Sandra Beatriz Hale opisuje znaczenie pragmatyki w przekładzie sądowym, wskazując, że literalny odpowiednik nie zawsze zachowuje funkcję i siłę wypowiedzi. [5] W praktyce porównania konkretnego pytania należy zatem ustalić, czy przekład zachował jego charakter: pytanie otwarte, prośbę o potwierdzenie albo pytanie zawierające założenie. Podobnie trzeba odróżnić odpowiedź świadka od komentarza dotyczącego dźwięku. Materiał do sprawdzenia powinien obejmować cały fragment wymiany, jeśli sens odpowiedzi zależy od poprzedniego pytania. Samo wyizolowane zdanie może nie pokazywać, dlaczego doszło do różnicy znaczeniowej.

Weryfikacja pisemnego przekładu i wersji źródła

Do porównania pisemnego przekładu należy użyć tego dokumentu, który stanowił jego podstawę. Wcześniejszy projekt może różnić się od podpisanej umowy lub wydanej kopii orzeczenia. Art. 18 ust. 2 ustawy zawodowej wymaga oznaczenia, czy przekład powstał z oryginału, tłumaczenia czy kopii; dla wcześniejszego tłumaczenia lub odpisu podaje się także, czy źródło było poświadczone i przez kogo. [6] Ta informacja pomaga ustalić właściwy materiał do weryfikacji. Jeżeli później przedstawiono dokument uzupełniony o adnotację albo załącznik, trzeba rozpoznać zmianę źródła, zanim różnicę przypisze się wykonaniu wcześniejszego przekładu.

Przy wskazaniu rozbieżności warto zestawić fragmenty obu tekstów i opisać jej rodzaj: opuszczenie, dodanie, niewłaściwe przyporządkowanie albo zmianę znaczenia. Dla kwot i dat przydatne jest podanie punktu lub wiersza tabeli. Dla terminów prawnych potrzebny jest kontekst ich użycia i odwołania do definicji. Jeżeli problem dotyczy nieczytelnego fragmentu skanu, weryfikacja może wymagać lepszego obrazu źródła. Nie powinno się jednak zastępować rzeczywistej treści dokumentu domysłem. Brak możliwości odczytania oznaczenia i poprawna identyfikacja tego oznaczenia to różne sytuacje, które trzeba rozróżnić.

Uwaga do protokołu i określenie miejsca problemu

Art. 150 KPK dotyczy podpisywania protokołu czynności z wyjątkiem protokołu rozprawy lub posiedzenia. Przed podpisaniem protokół odczytuje się, a uczestnik może zgłosić zarzuty co do treści; zostają one zamieszczone wraz z oświadczeniem prowadzącego. Art. 152 odrębnie pozwala stronom i osobom mającym interes prawny żądać sprostowania protokołu rozprawy lub posiedzenia oraz przekładu zapisu dźwięku, wskazując nieścisłości i opuszczenia. [1] Nie należy więc mieszać obu sytuacji. Przy zgłoszeniu znaczenie ma rodzaj protokołu i dokładna treść, którą trzeba zweryfikować.

Jeżeli uwaga dotyczy tłumaczenia ustnego, warto wskazać wypowiedź źródłową i sposób jej oddania, a także uczestników wymiany. Jeśli nie można odtworzyć pełnego fragmentu, należy określić, co zostało zapamiętane i gdzie występuje niepewność. Numer dokumentu pokazywanego podczas pytania lub moment nagrania może pomóc w ustaleniu kontekstu. Rozbieżność w protokole nie zawsze jest tym samym co błąd przekładu ustnego: potrzebne jest porównanie treści pytania, odpowiedzi, tłumaczenia i zapisu. Takie rozdzielenie pozwala skierować uwagę na rzeczywiste źródło zmiany znaczenia.

Możliwość kontroli jakości przez sąd

W sprawie IS, C-564/19, TSUE wymagał konkretnych środków zapewniających odpowiednią jakość tłumaczenia oraz umożliwiających sądowi sprawdzenie tej jakości. Chodzi o zdolność oskarżonego do zrozumienia zarzutu i korzystania z obrony. [3] Dlatego istotna jest nie tylko obecność osoby określanej jako tłumacz, lecz także możliwość ustalenia, czy pomoc spełniła tę funkcję. Przy weryfikacji konkretnego fragmentu materiał powinien pozwalać zidentyfikować zarzut, wypowiedź i problem zgłoszony przez uczestnika, a nie opierać ocenę wyłącznie na ogólnym zapewnieniu, że wszystko zostało przetłumaczone.

Trybunał odniósł się również do prowadzenia postępowania pod nieobecność oskarżonego. Przepisy sprzeciwiają się takiemu postępowaniu, jeśli niewystarczający przekład uniemożliwił zrozumienie zarzutu lub nie można sprawdzić jakości i tym samym ustalić, że zarzut został zrozumiany. [3] To określony problem dotyczący skutecznego uczestnictwa i kontroli jakości. Przy analizie konkretnej sytuacji należy więc wskazać, jak rozbieżność wpływała na rozumienie oskarżenia. Samo znalezienie odmiennego odpowiednika słowa nie opisuje jeszcze tego związku; potrzebny jest kontekst i znaczenie fragmentu dla czynności.

Bezstronność oraz komunikacja z obrońcą

Ustawa zawodowa zobowiązuje tłumacza przysięgłego do szczególnej staranności, bezstronności i zachowania tajemnicy. [6] Wierność przekładu nie polega na poprawianiu wypowiedzi tak, aby była korzystniejsza dla jednej strony. Zachowaniu podlega także niepewność, brak pamięci i sprostowanie, jeśli występują w wypowiedzi. Przy ocenie jakości należy odróżnić oczekiwanie określonej argumentacji od rozbieżności między źródłem a tłumaczeniem. Im dokładniej opisano fragment i jego kontekst, tym łatwiej przeprowadzić rzeczowe porównanie oraz wskazać element, którego znaczenie wymaga ponownego sprawdzenia.

Art. 72 § 2 obejmuje na wniosek oskarżonego lub obrońcy również pomoc w porozumieniu między nimi związanym z czynnością, do której udziału oskarżony jest uprawniony. [1] Gdy problem dotyczy właśnie takiej rozmowy, warto wskazać jej związek z czynnością i materiałem omawianym podczas przygotowania. Dokument, pytanie oraz odpowiedź powinny być jednoznacznie powiązane. To pozwala rozróżnić brak możliwości przekazania informacji obrońcy, niezrozumienie jego odpowiedzi i problem w samym dokumencie. Są to różne potrzeby komunikacyjne, choć mogą ujawnić się podczas jednego kontaktu.

Pytania i odpowiedzi