Najpierw rola osoby przesłuchiwanej
Przygotowanie przekładu rozpoczyna się od ustalenia, w jakiej roli osoba zostanie przesłuchana. Świadek składa zeznania, a podejrzany lub oskarżony wyjaśnienia. Różnią się również pouczenia przedstawiane przed czynnością. Informacje z wezwania, sygnatura i przedmiot sprawy pozwalają powiązać materiał przygotowawczy z właściwą sytuacją. Nie wystarczy samo określenie „przesłuchanie na Policji”, jeżeli w przekazanych dokumentach znajdują się czynności dotyczące kilku osób albo różnych etapów postępowania. Warto wskazać, które dokumenty odnoszą się do osoby potrzebującej przekładu ukraińskiego.
Art. 204 § 1 pkt 2 KPK wymaga wezwania tłumacza, gdy potrzebne jest przesłuchanie osoby niewładającej polskim. Art. 72 reguluje ponadto bezpłatną pomoc dla oskarżonego niewładającego polskim w wystarczającym stopniu, a przepisy o oskarżonym stosuje się odpowiednio do podejrzanego. [1] Podstawa udziału nie zależy więc wyłącznie od miejsca czynności. Istotne są status osoby i jej potrzeba językowa. Przy uzgadnianiu przygotowania tłumaczowi należy przekazać rodzaj czynności oraz aktualny zakres tematyczny, bez przypisywania uczestnikowi roli wynikającej jedynie z potocznego opisu sprawy.
Pouczenia i decyzje przed udzieleniem odpowiedzi
Przekład przed przesłuchaniem może obejmować pouczenia, treść przedstawionego zarzutu oraz informacje o przebiegu czynności. Znaczenie mają warunki i zakres wskazanego uprawnienia, a także odróżnienie możliwości od obowiązku. Jeśli uczestnik nie rozumie terminu lub warunku zawartego w pouczeniu, powinno być jasne, którego fragmentu dotyczy potrzeba wyjaśnienia. Tłumacz odtwarza zarówno wypowiedź prowadzącego, jak i pytanie uczestnika. Dzięki temu dodatkowe objaśnienie pochodzi od właściwej osoby i może zostać powiązane z treścią rzeczywiście przedstawioną podczas czynności.
W sprawie Baytar przeciwko Turcji ETPC oceniał brak tłumacza podczas policyjnego przesłuchania i jego znaczenie dla zrozumienia praw oraz konsekwencji decyzji podejmowanych na tym etapie. Późniejsze zapewnienie tłumaczenia nie usuwało problemu rozumienia wcześniejszej czynności. [3] Orzeczenie wskazuje na wagę pomocy językowej od momentu, gdy osoba musi zrozumieć swoje położenie procesowe. W przygotowaniu materiałów warto zatem uwzględnić nie tylko pytania dotyczące zdarzenia, lecz także dokumenty i informacje przedstawiane przed ich zadaniem. Poszczególne elementy powinny zachować właściwą kolejność.
Pytanie, odpowiedź i stopień pewności
Przy przekładzie odpowiedzi istotne jest rozróżnienie między „widziałem”, „słyszałem od innej osoby” i „przypuszczam”. Nie można zastąpić braku pamięci jednoznacznym zaprzeczeniem ani zamienić przypuszczenia w stwierdzenie faktu. Podobnie pytanie zawierające negację lub warunek wymaga zachowania tych elementów. Jeśli wypowiedź zawiera kilka zdarzeń, uporządkowanie jej w tłumaczeniu powinno zachować relację czasową przedstawioną przez osobę przesłuchiwaną. Zmiana kolejności może prowadzić do innego obrazu przebiegu zdarzenia, nawet gdy wszystkie nazwane osoby i miejsca pozostają te same.
Uczestnik powinien mieć możliwość usłyszenia całego pytania w przekładzie przed udzieleniem odpowiedzi. Przy dłuższej wypowiedzi pomocne są odcinki, które tłumacz może odtworzyć z zachowaniem treści. Gdy pytanie jest niejasne, przekład obejmuje również prośbę o jego wyjaśnienie i udzielone wyjaśnienie. Jeżeli trudność wynika z dźwięku lub nakładających się głosów, trzeba odróżnić ją od nieznajomości słowa. Takie rozpoznanie pozwala odpowiednio powtórzyć wypowiedź lub objaśnić termin, zamiast wprowadzać do odpowiedzi znaczenie, którego uczestnik sam nie wyraził.
Szczególnej uwagi wymagają pytania zawierające już określone założenie, na przykład odnoszące się do tego, kiedy uczestnik otrzymał dokument. Osoba przesłuchiwana może odpowiedzieć, że go nie otrzymała, a następnie wyjaśnić, skąd zna jego treść. Przekład musi zachować oba elementy, zamiast sprowadzać odpowiedź do przybliżonej daty. Podobnie określenia „około”, „prawdopodobnie” i „według mojej pamięci” nie powinny znikać z wypowiedzi. Przy nazwach kilku osób trzeba zachować wskazanie, do kogo odnosi się zaimek. Jeśli uczestnik sam poprawia poprzednią odpowiedź, ważne jest odtworzenie zarówno sprostowania, jak i jego przedmiotu. Dzięki temu prowadzący może rozpoznać, która informacja została zmieniona i czy zmiana dotyczy daty, osoby, kwoty czy przebiegu zdarzenia. To praktyczny sposób ochrony treści wypowiedzi przed zmianą wynikającą z samego skracania komunikacji.
Dokumenty, wiadomości i oznaczenia przy pytaniach
Przesłuchanie może odnosić się do korespondencji, faktur, umów lub zapisu rozmowy. Dla przekładu ważne jest ustalenie, który materiał jest pokazywany i kto jest jego autorem. Przy wiadomościach należy zachować odróżnienie daty wysłania, daty zdarzenia opisanego w treści i daty sporządzenia wydruku. Jeśli pytanie dotyczy załącznika, warto wskazać jego numer albo stronę. Fragment przedstawiony bez otoczenia może nie ujawniać, do czego odnosi się zaimek lub odpowiedź. Dlatego materiał przygotowawczy powinien zachowywać kontekst potrzebny do ustalenia znaczenia.
Nazwy osób i podmiotów należy powiązać z dokumentami identyfikującymi ich zapis. Ustawa o zawodzie tłumacza przysięgłego określa regułę transliteracji lub transkrypcji imion i nazwisk zapisanych alfabetem innym niż łaciński, opartą na dokumencie podróży albo jego kopii, a przy ich braku na regułach kraju sporządzenia dokumentu. [2] W przesłuchaniu kilku osób ważne jest także rozróżnienie wspólnego nazwiska i różnych właścicieli dokumentów. Wcześniejsza korespondencja może zawierać inny zapis nazwy; należy go identyfikować jako treść tego materiału, a nie automatycznie poprawiać.
Odczytanie protokołu przed podpisaniem
Art. 150 § 1 KPK przewiduje podpisanie protokołu przez osoby biorące udział w czynności, z wyjątkiem protokołu rozprawy lub posiedzenia. Przed podpisaniem protokół należy odczytać i uczynić o tym wzmiankę. Zgodnie z § 2 osoba uczestnicząca może przy podpisywaniu zgłosić zarzuty co do jego treści; należy je zamieścić wraz z oświadczeniem prowadzącego czynność. [1] To istotny etap przesłuchania. Uczestnik potrzebujący przekładu powinien móc zrozumieć treść przedstawianego zapisu, a nie tylko wcześniejsze pytania i odpowiedzi.
Przy porównaniu z przebiegiem czynności uwagę warto skierować na konkretne informacje: osobę wykonującą działanie, czas, miejsce, kwotę, przeczenie albo stopień pewności. Jeżeli w zapisie brakuje elementu odpowiedzi, należy wskazać miejsce, którego dotyczy uwaga. Nie każda różnica między wypowiedzią ustną a zapisem ma ten sam charakter; znaczenie ma jej wpływ na treść. Tłumaczenie odczytywanego protokołu powinno pozwolić zidentyfikować tę różnicę. Reguły dotyczącej podpisywania protokołu przesłuchania nie należy przenosić automatycznie na protokół rozprawy, który kodeks wyłącza z tego przepisu.
Warunki pracy i wskazanie niejasności
Przegląd badań Goodman-Delahunty, Martschuk, Hale i Brandon dotyczy przesłuchań policyjnych z udziałem tłumaczy, w tym dokładności przekładu i organizacji komunikacji. Autorzy omawiają badania z różnych systemów, nie ustanawiając jednej polskiej procedury przesłuchania. [4] Przy organizacji konkretnej czynności użyteczne jest sprawdzenie słyszalności wszystkich głosów, dostępu do pokazywanych materiałów i możliwości ustalenia, kto mówi. Gdy rozmowa odbywa się przez połączenie zdalne, numer strony lub plik wyświetlany uczestnikom powinien być jednoznacznie wskazany, aby pytanie i odpowiedź odnosiły się do tego samego materiału.
Tłumacz przysięgły jest zobowiązany do szczególnej staranności, bezstronności i zachowania tajemnicy. [2] W przypadku problemu przekładowego należy więc zidentyfikować rzeczywistą wypowiedź i jej tłumaczenie. Może to być pytanie zawierające określony warunek, odpowiedź z zaznaczeniem niepewności albo termin występujący w dokumencie. Wskazanie daty czynności i miejsca problemu pomaga ustalić materiał do weryfikacji. Jeśli trudność pojawia się podczas przesłuchania, jej nazwanie umożliwia powtórzenie lub wyjaśnienie odpowiedniego fragmentu, zanim kolejne pytania zostaną oparte na jego niezrozumianej treści.
Pytania i odpowiedzi
Czy świadek może potrzebować tłumacza na Policji?
Tak. Art. 204 § 1 pkt 2 KPK dotyczy potrzeby przesłuchania osoby niewładającej polskim, a nie wyłącznie oskarżonego. W zgłoszeniu należy wskazać język, rolę wynikającą z wezwania i konkretną czynność. Osobne uprawnienia oskarżonego reguluje art. 72. [1]
Co sprawdzić przy odczytywaniu protokołu?
Przede wszystkim zgodność istotnych danych i znaczenia odpowiedzi: osoby, daty, kwoty, przeczenia oraz zaznaczoną niepewność. Art. 150 pozwala uczestnikowi przy podpisywaniu zgłosić zarzuty dotyczące treści protokołu. Warto wskazać dokładne miejsce, którego dotyczy uwaga. [1]
Jakie materiały są przydatne przed przesłuchaniem?
Wezwanie i dokument określający przedmiot czynności, istotne załączniki, wykaz nazw oraz dokumenty pozwalające ustalić zapis danych osobowych. Przy korespondencji warto zachować ciąg wiadomości i oznaczenie autorów. Materiał własnego opisu należy oddzielić od dokumentów przedstawianych jako źródło informacji.